فلش/پیکان

حمام وکیل شیراز

  • نام(ها):
    حمام وکیل شیراز
  • موقعیت جغرافیایی:
    شیراز ، خیابان لطفعلی خان زند ، خیابان طالقانی ، جنب مسجد وکیل .

یکی از بناهای مجموعه زندیه در شیراز، حمام وکیل است. این حمام در گذرگاه عمومی نزدیک به راسته بازار وکیل شیراز و در مجاورت مسجد وکیل شیراز قرار گرفته است. حمام وکیل شیراز به دستور کریم خان زند، به عنوان حمامی عمومی در مرکز شهر شیراز ساخته شد.
در حال حاضر حمام وکیل شیراز به عنوان موزه‌ی گرمابه‌ی وکیل در دسترس عموم قرار دارد. حمام وکیل شیراز در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در قدیم، حمام را تنها به عنوان مکانی برای شستشو در نظر نمی‌گرفتند، بلکه از حمام برای انجام مراسمی همچون جشن مراسم آشنایی، خواستگاری دختران دم‌بخت، جشن حمام زایمان، مراسم سنتی حنابندان استفاده می شده است. امروزه از اینگونه رسوم هیچ اثری به چشم نمی‌خورد و موجب تغییر در معماری و نوع ساخت حمام‌های امروزی شده است.
متاسفانه حمام وکیل شیراز توسط حاکمان گذشته، از وضعیت اصلی خود خارج شده بود و در سال ۱۳۵۱ هجری قمری اداره‌ی باستان شناسی، حمام وکیل مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت.

معماری حمام وکیل شیراز

مساحت حمام وکیل شیراز حدود ۱۱ هزار متر مربع و ۸۶۶۰ متر زیربنا می باشد. این حمام وسیع با ۱۲۰ متر طول و ۸۰ متر توسط معماران توانمند زندیه ساخته شده است که از پیشرفته‌ترین اصول معماری زمان خود بهره‌مند است. اصول معماری آنها به گونه ای بوده است که شخص به محض ورود خود، احساس آرامش می کرده است. دمای هیچ قسمت حمام سرد یا گرم نبوده است و هر کسی با توجه به شغل و مرتبه‌اش در این حمام جایگاه ویژه‌ای داشته است. ورودی حمام وکیل شیراز کوچک بوده و با شیبی‌ ملایم به هشتی ورودی متصل می‌شود. معماران سطح هشتی ورودی را نسبت به سطح زمین، پایین‌تر درنظر گرفته و ورودی به رختکن را به صورت زاویه‌دار تعبیه کرد‌ه‌اند که این نوع طراحی، به منظور جلوگیری از ورود سرما به داخل و خروج گرما به خارج از حمام بوده است.
سقف حمام وکیل شیراز به شکل یک هشت ضلعی منظم ساخته شده و دیوارهای و سقف آن با نقوش آهک‌بری پوشیده شده است. امروزه نقش‌های آهکی تخریب شده اند. در اطراف سقف، هشت ستون یکپارچه‌ سنگی قرار گرفته است. جنس تمام ستون‌ها از سنگ گندمک گوگرددار است و مقرنس گچی روی آن‌ها قرار گرفته است.

گرم‌خانه حمام وکیل شیراز

دالان‌هایی کم عرض و باریک در زیر گرم‌خانه‌ی سنگ فرش شده تعبیه شده‌اند. هوای گرم و بخار آب در این دالان ها جریان می یابد و باعث گرم شدن کف حمام می‌شود. در بخش جنوبی گرم‌خانه، خزینه‌ای برای گرم کردن آب با دو دیگ بزرگ قرار گرفته است. در دو قسمت محوطه‌ی گرم‌خانه‌ی حمام وکیل، دو شاه‌نشین و در دو قسمت خزینه‌، دو حاکم‌نشین تعبیه شده است. در بخش میانی حاکم‌نشین، حوضی از سنگ مرمر است.
در گرمخانه حمام وکیل شیراز، دلاک‌ها کارهایی مانند دندان کشیدن، کشیسه، حجامت، مشت و مال و لنک کشیدن انجام می‌دادند.
سرچشمه آب حمام وکیل شیراز، آب رکن آباد بوده که به وسیله قنات‌ها به حمام منتقل می‌شده است. آب به وسیله آتش در طبقه زیرین گرمخانه گرم می‌شده است.

کاربرد آهک در حمام وکیل شیراز

فلسفه استفاده‌ی آهک در حمام وکیل، رطوبت فراوان است و اگر گچ به جای آهک به کار می رفت، حمام دوام نمی‌آورد و فرو می‌ریخت. تصاویری که در سقف نقاشی شده اند، هر کدام مربوط به روایت نقال‌ها است. داستان هایی همچون فرهاد در بیستون، شست‌و‌شوی شیرین و خسرو در شکارگاه، داستان معراج رسول خدا، قربانی کردن اسماعیل(ع)، بیژن و منیژه، به چاه انداختن یوسف پیامبر، شیخ صنعان و دختر نصرانی، از چاه درآوردن یوسف، عزت یوسف نبی، آمدن یوسف به مجلس زنان به تصویر کشیده شده است.
در بینه آهک‌بری‌هایی در دو لایه کار شده که لایه زیرین متعلق به دوره زندیه و لایه بیرونی مربوط به حکومت قاجاریه می باشد. آهک‌بری‌ها مربوط به دوران کریم‌خان زند به شکل طرح‌های گلدانی است و آهک‌بری‌های زمان قاجاریه، داستان هایی را روایت می کنند. آهک‌بری‌ها با نقش‌های هندسی، مجالس، گیاهی و قصه‌های تاریخی تزیین کرده‌اند.

وجه متمایز کننده حمام وکیل شیراز

وجه متمایز کننده حمام وکیل شیراز وجود گود ورودی بینه و کفش‌کن‌ها می باشد که در سایر حمام های سنتی مشاهده نمی شود. در پایین ستون‌ها و در زیر سکوهای سنگی متصل به آن مکانی برای کفش‌ها بوده است که کفش‌کن نامیده می‌شود. کفش کن ها از سنگ ساخته شده اند و از تزئینات ساده‌ای برخوردارند. علت گود ورودی بینه و کفش‌کن‌ها این است که افراد هنگام ورود کفش‌های خود را درآورده و پاهای خود را در حوض می‌شستند. در دین اسلام مستحب است که بعد از حمام کردن پاهایتان را در آب سرد قرار دهید؛ به همین دلیل حوض‌های آب سرد را در اطراف سربینه دیده می شود.

جایگاه اجتماعی در گودال‌های حمام

حوض مرکزی و فضای بینه اندکی از زمین پایین‌تر است و دلیل این کاهش ارتفاع، مردم اعتقاد داشته اند که هر چه به عمق نزدیک‌تر شویم دسترسی به آب هم بیشتر می‌شود. وقتی فرد وارد گود حمام می‌شده، بر اساس جایگاه و منزلت اجتماعی خود به هر سر بینه‌ای می‌رود و لباس خود را از تن در می‌آورد. به طور مثال علما و تجار، افراد حکومتی و افراد دیگر جامعه، هر کدام فضای مشخصی داشتند. یکی از قسمت های حمام وکیل شیراز قسمتی بنام شاه نشین است که مخصوص استفاده شاه بوده‌است.
در حکومت پهلوی بعضی از بخش‌های حمام وکیل شیراز به نمره‌ی خصوصی تغییر یافت. درواقع چند شاه‌نشین به نمره‌ی خصوصی تبدیل شد و حوض سنگی آن نیز در حال حاضر از بین رفته است.

راهروی منتهی به گرمخانه

گربه‌‌روهایی که در بدنه‌ی دیوار حمام وکیل تعبیه شده و به دودکش‌ها منتهی می‌شود. گربه‌روها به دو دلیل تعبیه شده اند: اول گرمای اضافی را به کف حمام منتقل کنند و دوم دوده‌های بوجود آمده از سوخت گرم‌کننده‌ی آب حمام را به بخش بیرونی حمام، منتقل نمایند.

زمان بازدید: شش ماه اول سال ۰۷:۰۰ تا ۲۰:۰۰ و در شش ماهه دوم سال ۰۸:۰۰ تا ۱۹:۰۰

اشتراک گذاری:

ثبت نظر شما
میزان رضایتمندی شما:
فلش/پیکان
درخواست تماس
تلفنی رایگان
درخواست تماس تلفنی رایگان
  • شماره تماس شما:
  • نام و نام خانوادگی شما: